آیا تا به حال برایتان پیش آمده که در یک صبح سرد زمستانی، وقتی با عجله سوار ماشین میشوید تا به محل کار بروید، احساس کنید دستک دنده داخل یک قالب بتن گیر کرده است؟ میخواهید دنده را عوض کنید، اما انگار گیر بکس با شما لج کرده و تکان نمیخورد!
در این مقاله جامع از تحریریه آرال ایران، میخواهیم یک بار برای همیشه خیال شما را راحت کنیم. ما به زبان ساده اما کاملاً فنی بررسی میکنیم که چرا این اتفاق میافتد، آیا خطری ماشین شما را تهدید میکند و مهمتر از همه، چطور با چند ترفند ساده و انتخاب واسکازین درست، دنده های ماشینتان را در چله زمستان مثل روزهای تابستان نرم کنید.
تجربه تلخ سفت شدن دنده
این یک تجربه تلخ و البته کلافه کننده است. چند سال پیش فصل زمستان برای اولین بار به مناطق کوهستانی سفر کرده بودم، صبح زود وقتی خواستم ماشین را روشن کنم، دنده در حالت خلاص هم تکان نمیخورد! وقتی با زور زیاد دنده را از ۱ به ۲ بردم، صدای قرچ ناخوشایندی شنیدم که انگار آهن روی آهن ساییده میشد. آن لحظه با تمام وجود ترسیدم که گیربکس خرد شده باشد و در آن سرما وسط جاده بمانم. اما جالب اینجا بود که بعد از گرم شدن ماشین (حدود ۱۵ دقیقه بعد)، دنده ها مثل کره جا رفتند.
آنجا بود که فهمیدم مشکل مکانیکی نیست؛ گیربکس ماشین من سالم بود، اما خون جاری در رگ های آن (واسکازین) منجمد شده بود.
علت اصلی سفت جا رفتن دنده در صبحهای سرد چیست؟
علت اصلی سفت شدن تعویض دنده در زمستان، افزایش ویسکوزیته یا گرانروی روغن دنده (واسکازین) به دلیل کاهش شدید دما است. روغن گیربکس در هوای سرد، غلیظ، چسبنده و سفت میشوند. این غلظت بالا مانع از عملکرد سریع و صحیح دنده های برنجی میشود. دنده های برنجی وظیفه دارند سرعت چرخ دنده ها را هماهنگ کنند، اما وقتی روغن مثل چسب سفت شده باشد، نمیتوانند لایه روغن را کنار زده و اصطکاک لازم را ایجاد کنند. در نتیجه، راننده برای جا زدن دنده با مقاومت فیزیکی شدیدی روبرو میشود.
چرا فلزات هم مقصرند؟
علاوه بر روغن، خودِ قطعات فلزی گیربکس هم در سرما دچار انقباض میشوند. فاصله بین قطعات متحرک در گیربکس بسیار کم و دقیق است (در حد میکرون). وقتی هوا خیلی سرد میشود، فلزات جمع میشوند و این فاصله ها تنگتر شده، حرکت قطعات را دشوارتر میکند. اما با این حال، ۹۰٪ مشکل همچنان مربوط به همان واسکازین است.
نقش حیاتی غلظت واسکازین در عملکرد گیربکس
برای اینکه بدانیم چرا دنده سفت میشود، باید کمی وارد دنیای شیمی و مکانیک شویم، اما قول میدهم خیلی ساده!
واسکازین یا روغن دنده، مایعی است که وظیفه دارد بین چرخ دنده های فلزی قرار بگیرد تا آنها روی هم ساییده نشوند. اما این مایع یک ویژگی مهم دارد به نام ویسکوزیته.
ویسکوزیته چیست و چرا در سرما دشمن ماست؟
ویسکوزیته یعنی مقاومت مایع در برابر جاری شدن.
-
ویسکوزیته پایین (روغن رقیق): مثل آب، راحت جاری میشود.
-
ویسکوزیته بالا (روغن غلیظ): مثل شیره انگور، به سختی حرکت میکند.
روغن های گیربکس طوری طراحی شدهاند که در دمای عادی کارکرد (که گاهی به ۸۰ یا ۹۰ درجه سانتیگراد میرسد) غلظت مناسبی داشته باشند تا از قطعات محافظت کنند. اما مشکل اینجاست که این روغن ها در دمای منفی ۵ یا منفی ۱۰ درجه، رفتار متفاوتی نشان میدهند. مولکول های روغن در سرما به هم میچسبند و کریستالیزه میشوند.
فاجعه ای به نام دنده برنجی لیز خورده
در گیربکس های دستی، قطعاتی طلایی رنگ به نام دنده برنجی وجود دارند. وقتی شما میخواهید دنده را از ۱ به ۲ ببرید، دنده برنجی مثل یک ترمز عمل میکند تا سرعت چرخ دنده شماره ۲ را با سرعت شفت اصلی یکی کند. برای این کار، دنده برنجی باید روغن را از روی سطح چرخدنده پاک کند تا فلز به فلز بچسبد و اصطکاک ایجاد شود.
-
در تابستان: روغن رقیق است و دنده برنجی به راحتی آن را کنار میزند.
-
در زمستان: روغن آنقدر سفت و ضخیم است که دنده برنجی زورِ کافی برای کنار زدن آن را ندارد. در نتیجه، دنده برنجی روی لایه روغن لیز میخورد و نمیتواند سرعت دنده را هماهنگ کند. اینجاست که شما هرچه فشار میدهید، دنده جا نمیرود و اگر زیاد زور بزنید، صدای آبهویج گرفتن (سایش دندهها) را میشنوید!
راهکارهای عملی برای نرم کردن دنده در زمستان (بایدها و نبایدها)
حالا که فهمیدیم درد ماشین چیست، بیایید سراغ درمان برویم. بسیاری از رانندگان با رفتار های غلط در زمستان، ناخواسته عمر گیربکس خود را نصف میکنند.
۱- اشتباه گرم کردن درجا (مهم ترین نکته!)
یک باور بسیار غلط در بین رانندگان وجود دارد. بسیاری فکر میکنند اگر ۱۰ دقیقه ماشین را در حالت درجا روشن بگذارند، روغن گیربکس هم گرم میشود. اما این تصور کاملاً غلط است!
گیربکس دستی برخلاف موتور، سیستم احتراق داخلی ندارد که گرما تولید کند. همچنین در حالت خلاص، بسیاری از قطعات اصلی گیربکس ثابت هستند و تکان نمیخورند. چرخدندهها باید بچرخند تا اصطکاک ایجاد شده و روغن گرم شود. بنابراین، طولانی درجا کار کردن فقط بنزین را هدر میدهد و موتور را گرم میکند، اما گیربکس همچنان مثل یخ سرد باقی میماند.
راهکار درست چیست؟ فقط ۱ دقیقه صبر کنید تا روغن موتور در تمام نقاط پخش شود. سپس به آرامی حرکت کنید. ۱ کیلومتر اول را با دنده سنگین (۱ یا ۲) و دور موتور پایین (زیر ۲۵۰۰) طی کنید. حرکت آرام چرخ دنده ها باعث میشود روغن غلیظ، کم کم ورز داده شود و گرما در تمام گیربکس پخش شود. این کار ۱۰ برابر سریعتر از درجا کار کردن، گیربکس را گرم میکند.
۲- تکنیک دابل کلاچ
اگر دنده خیلی سفت است و اصلاً جا نمیرود، از تکنیک رانندگان کامیون قدیمی استفاده کنید:
-
کلاچ بگیرید و دنده را خلاص کنید.
-
پای خود را از روی کلاچ بردارید (در حالت خلاص) و یک گاز کوچک بدهید.
-
دوباره کلاچ بگیرید و دنده را جا بزنید. این کار باعث میشود شفت ورودی گیربکس بچرخد و روغن را کمی تکان دهد و دنده ها راحت تر همسرعت شوند.
۳- هرگز زور نزنید!
فشار زیاد به دسته دنده، باعث خم شدن ماهک های دنده میشود. ماهک ها قطعات ظریفی هستند که دنده ها را هل میدهند. اگر آنها کج شوند، حتی در تابستان هم دنده های شما بد جا خواهد رفت و تعمیر آن نیازمند باز شدن کامل گیربکس است. اگر دنده جا نمیرود، یک بار به دنده دیگر (مثلاً ۲) ببرید و دوباره به ۱ برگردانید.
راهنمای انتخاب بهترین روغن گیربکس برای مناطق سردسیر
اگر شما در مناطقی مثل اردبیل، تبریز، شهرکرد یا کوهستان های تهران زندگی میکنید، واسکازین کارخانه شاید برای شما مناسب نباشد. راز نرمی دنده در عدد W است.
روی قوطی واسکازین اعدادی مثل 85W-90 یا 75W-80 میبینید.
-
حرف W مخفف Winter (زمستان) است.
-
عدد قبل از W نشاندهنده گرانروی در سرماست.
قانون طلایی: عدد کمتر = دنده نرم تر
-
روغن 85W: در دمای -12 درجه سانتیگراد بسیار سفت میشود (مثل قیر).
-
روغن 75W: تا دمای -40 درجه سانتیگراد هم سیال باقی میماند (مثل شربت).
اگر دفترچه راهنمای خودروی شما اجازه میدهد، استفاده از روغن های تمام سنتتیک با گرید 75W80 یا 75W90 معجزه میکند. روغن های سنتتیک برخلاف روغن های معدنی (مینرال)، ساختار مولکولی منظمی دارند و در سرما کریستالیزه نمیشوند. بسیاری از رانندگانی که از سفتی دنده شکایت داشتند، تنها با تغییر روغن از 85W90 مینرال به 75W80 سنتتیک، مشکلشان برای همیشه حل شد.
هشدار: هرگز بدون چک کردن دفترچه راهنما، روغن خیلی رقیق نریزید، زیرا ممکن است در گرمای تابستان باعث زوزه کشیدن گیربکس شود. اما اکثر خودرو های جدید با 75W سازگار هستند.
تفاوت سفتی طبیعی با خرابی گیربکس (چه زمانی نگران باشیم؟)
چطور بفهمیم این سفتی فقط از سرماست یا گیربکس ما واقعاً خراب شده است؟ این چک لیست ساده را بررسی کنید:
حالت ۱: مشکل طبیعی (مربوط به سرما)
-
دنده فقط در ۱۰ تا ۱۵ دقیقه اول صبح سفت است.
-
بعد از گرم شدن ماشین، دنده ها نرم و بی صدا میشوند.
-
هیچ صدایی هنگام کلاچ گرفتن شنیده نمیشود.
-
نتیجه: گیربکس سالم است، فقط واسکازین سرد است (یا نامناسب است).
حالت ۲: مشکل فنی (خرابی)
-
حتی بعد از نیم ساعت رانندگی، دنده همچنان سفت است یا قرچ صدا میدهد.
-
دنده در حین حرکت خود به خود بیرون میپرد (خلاص میشود).
-
بوی سوختگی از زیر ماشین حس میشود.
-
کلاچ زیر پا خیلی سفت یا خیلی شل شده است.
-
نتیجه: احتمالاً دنده های برنجی ساییده شدهاند، صفحه کلاچ تمام شده یا ماهک ها آسیب دیدهاند. سریعاً به مکانیک مراجعه کنید.
جمع بندی: با گیربکس خود مهربان باشید
سفت شدن دنده در زمستان، واکنش طبیعی فیزیک به سرماست. مولکولهای واسکازین تنبل میشوند و دنده های برنجی زورشان نمیرسد. به جای جنگیدن با دسته دنده و آسیب زدن به قطعات گران قیمت، صبور باشید. به ماشین فرصت دهید با حرکت آرام گرم شود و اگر در منطقه خیلی سردی هستید، حتماً در تعویض بعدی روغن، از روغن های باکیفیت سنتتیک با عدد W پایینتر استفاده کنید.
به یاد داشته باشید، ماشینی که اول صبح با ملایمت با آن رفتار شود، سالها بیشتر برایتان کار خواهد کرد.
پیشنهاد میکنیم همین حالا نگاهی به لیست قیمت واسکازین اورجینال مخصوص سرما در فروشگاه ما بیندازید. ما مجموعهای از بهترین روغن های دنده با ضمانت اصالت را برای شما گلچین کردهایم تا دیگر نگران تقلبی بودن روغن نباشید. کارشناسان ما آماده مشاوره رایگان به شما هستند تا زمستان امسال، رانندگی لذت بخشتری را تجربه کنید.
سوالات متداول
چرا دنده ماشین فقط صبحهای سرد سفت میشود؟ چون روغن واسکازین در دمای پایین غلیظ میشود (ویسکوزیته بالا میرود) و نمیتواند به سرعت فضای بین دنده ها را روانکاری کند، که باعث اصطکاک و سفتی میشود.
آیا زور زدن به دسته دنده باعث خرابی گیربکس میشود؟ بله، فشار زیاد میتواند باعث کج شدن ماهک های تعویض دنده یا ساییدگی زودرس دنده های برنجی شود که تعمیرات پرهزینهای دارند.
آیا گرم کردن ماشین درجا، دنده را نرم میکند؟ خیر، گیربکس در حالت خلاص و درجا گرم نمیشود. بهترین راه، حرکت آرام با دنده سنگین در مسافت کوتاه است تا روغن در اثر چرخش دنده ها گرم شود.